Armar o belén

Contan que foi San Francisco de Asís quen, alá polo ano 1223, tivo a arroutada de montar o primeiro nacemento vivente. A súa intención era piadosa e pedagóxica: achegar o misterio da natividade á xente do común. Porén, se o “pobriño de Asís” erguese a cabeza hoxe e vise en que derivou a súa idea, probablemente volvería pechar os ollos, non sen antes exclamar algún latinismo subido de ton. E é que a expresión “armar o belén” mudou de definir unha pía actividade doméstica a converterse no sinónimo perfecto de montar un balbordo de proporcións bíblicas e impacto social. 

Vemos que a tradición mudou en dúas especies ben diferenciadas. A primeira poderiamos denominala o “Belén de relustro”. Xa non abonda coa figura do catalán “caganer” para poñer a nota escatolóxica; agora o portal semella un escenario de feira ou un programa da franxa de máxima audiencia. Vemos a futbolistas de elite pastoreando ovellas de plástico, a políticos ofrecendo ouro e a cantantes de moda facendo as veces de lavandeiras. O obxectivo xa non é a adoración, senón a aprobación nas redes sociais. O nacemento converteuse nun escaparate de vaidades onde a Sagrada Familia queda relegada a comparsa nun teatro de monicreques de cortiza e papel de prata.

Pero fronte a esta frivolidade de ouropel, xorde a segunda especie, moito máis afiada: o Belén-protesta. E aquí, a palma lévana os veciños do galego Val de Xestoso. Aquí, o anxo anunciador non trae boas novas, senón unha notificación de expropiación. Baixo a batuta do seu párroco, este nacemento é unha labazada de realismo cru. Aquí, Xosé e María non buscan pousada porque estean de paso; buscan casa porque non lles chega o soldo para o alugueiro ou porque desafiuzáronos para facer vivendas de uso turístico. O Neno Xesús, lonxe de durmir tranquilo, é o símbolo das familias ameazadas pola especulación e polo perigo de proxectos como o de Altri, que prometen o ouro mentres ameazan con converter o rural nun deserto de eucaliptos e celulosa.

Neste belén, o castelo de Herodes xa non é unha fortaleza romana, senón que ten un sospeitoso parecido co edificio administrativo da Xunta. O rei de Xudea, no canto de mandar degolar inocentes a espada, semella estar máis preocupado por asinar concesións e mirar para outro lado ante a degradación ambiental, exercendo esa violencia administrativa tan sutil como devastadora e letal.

Esta “parábola visual” de Xestoso non é decorativa; é un espello incómodo que nos interpela. Ao final, resulta que “armar o belén” recuperou o seu sentido máis xenuíno: non o de facer ruído polo ruído, senón o de axitar as conciencias para a acción. Porque este nacemento non remata no portal, senón que sinala o camiño cara a Compostela. A mensaxe do sacerdote e da veciñanza é clara: se queremos evitar que a nosa terra se converta nun ermo industrial ao servizo dunha multinacional na Ulloa, toca peregrinar, mais non á catedral, senón ás rúas de Santiago na vindeira manifestación. Toca berrar forte para que, dunha vez por todas, non nos armen o belén coa desculpa do progreso.