Loanza fúnebre

Días atrás, presentábase a iniciativa “Laudatio funebris”, unha proposta tan boa como incómoda: pensar na morte, pero facelo con arte, con música antiga e con reflexión histórica. Unha homenaxe aos prantos medievais, aos ritos funerarios e á memoria dos que xa cruzaron o río. Todo moi digno, moi culto, moi necesario. Pero, mágoa que toque facer outro tipo de loanza: unha fúnebre á lingua galega. Porque, abofé, no que atinxe ao galego nos funerais, o que temos é máis ben un enterro. Non é que a lingua morrese, non. Pero está a ser soterrada ao xeito, como quen non quere molestar. O galego, ese idioma que nos viu nacer, que nos acompañou nas festas, nas loitas, nas confidencias e nas cancións, parece que non merece estar presente no momento máis solemne da vida: a morte. 

Nisto leva máis de dúas décadas insistindo a Asociación de Funcionarios para a Normalización Lingüística de Galicia coa súa teimosa e necesaria campaña “En galego, agora e sempre”. O seu fundamento é tan sinxelo que case dá vergoña ter que explicalo: a absoluta contradición de que persoas que viviron, sentiron, amaron, labraron e mesmo rosmaron durante toda unha longa vida, chea de anos en galego, sexan recordadas para a eternidade nun impoluto castelán no seu enterro.

Un fenómeno inconcibíbel. O galego, polo visto, é unha lingua perfectamente funcional para a vida cotiá —para pedir un viño, para contar un chiste, para relacionase coa xente e mesmo ligar—, pero que, chegados ao transcendental momento do pasamento, encóllese e perde toda solemnidade. Por iso, entre outras consecuencias, o resultado é un cemiterio cheo de lápidas que non fan xustiza á identidade do que alí xace. Falta de respecto póstuma, unha emenda á totalidade dunha biografía.

É unha campaña para restaurar a memoria lingüística de Galiza, un obxectivo fundamental. A lingua, como sabemos, non é só un medio de comunicación: é a pegada máis íntima da nosa identidade.

Porén, o verdadeiro punto de inflexión reside noutro lugar. Non abonda con que o galego estea vivo: debe estar presente tamén na morte. Necesítase que as funerarias ofrezan servizos en galego por defecto, non como unha excepción. Precísanse lápidas que expresen nomes e afectos na nosa lingua. É crucial que as cerimonias de despedida se desenvolvan integramente no noso idioma. Porque a lingua é, ao final, o rastro que deixamos, a pegada que permanece cando xa non estamos.

Na nosa tradición, a chegada de novembro sempre trouxo o tempo de defuntos, o momento de lembrar á “parroquia dos mortos”. Eran días de deixar a lareira acesa para as ánimas e de pedir «unha esmoliña polos defuntiños que van alá». Non era medo, senón respecto; un respecto que precedeu á modernidade do Samaín. Aínda que este, alén de conectar coas culturas atlánticas, traia hoxe disfraces de plástico e esqueletos fluorescentes, a esencia aínda perdura: lembrar aos que xa non están, e facelo na lingua que compartimos con eles. É o noso deber de memoria social.